De pagina ververst bij het selecteren van een onderwerp.

Sla artikel navigatie over.

Duurzaam spoor

Strategie

Duurzame mobiliteit levert een belangrijke bijdrage aan het behalen van de nationale en internationale klimaatdoelen. Het spoor is een van de meest duurzame vormen van vervoer. Samen met onze partners werken we hard aan een groter aandeel van het spoor in de totale mobiliteit. Door meer mensen in staat te stellen voor de trein te kiezen, levert ProRail een bijdrage aan een duurzamere samenleving. Daarbij is het belangrijk dat we als organisatie ook zelf duurzaam blijven werken. Daarom hebben we duurzaamheid expliciet opgenomen in onze strategische ambitie 'Verbindt. Verbetert. Verduurzaamt'. ProRails ambitie ‘Verduurzaamt’ richt zich op de volgende vier onderwerpen:

  1. Mobiliteit: Met meer (inter)nationale treinen in plaats van de (vracht)auto en het vliegtuig leveren we een bijdrage aan de klimaatdoelen van Parijs. Door middel van een goede infrastructuur, een aantrekkelijke dienstregeling en internationale samenwerkingen maken we duurzame mobiliteit per spoor mogelijk.

  2. Energie: Een duurzaam spoor wekt zijn eigen stroom op, op daken of op onze gronden. In 2030 voorziet deze zelf opgewekte energie volledig in onze energiebehoefte. Ook door minder energie te verbruiken, dragen we bij aan onze ambitie om energieneutraal te worden. Daarnaast werken we aan vermindering van het verbruik van aardgas en diesel.

  3. Materialen: Een circulair spoor behoudt schaarse grondstoffen voor toekomstig gebruik, en benut kansen voor hergebruik en vervanging van vervuilende of schaarse materialen.

  4. Natuur: Onze grond als verbindende schakel voor natuurgebieden en als broedplaats en veilige plek voor nieuwe natuur. Dat willen we bereiken door natuur een integraal onderdeel van beheer en onderhoud te maken en aandacht aan natuur te geven binnen onze projecten. 

Onze ambities en doelstellingen zijn in lijn met de nationale klimaatdoelstellingen en de ambities van de OV-sector. Om richting te bepalen en de voortgang te kunnen volgen, werkt ProRail met de Routekaart Verduurzaamt. De Routekaart bestaat uit een toekomstbeeld 2040, doelstellingen voor 2030, een kansenkaart met voorstellen voor verbeteringen, en ‘deals’ voor het komend jaar waarin we met elkaar afspreken welke concrete verbeteringen we gaan uitvoeren. De Routekaart hebben we uitgewerkt voor elk van bovenstaande vier onderwerpen.
 
Naast de interne organisatie is ook samenwerking met onze stakeholders belangrijk. We zoeken aansluiting bij elkaars doelen en ambities en ontwikkelen een gezamenlijke aanpak. Enkele afspraken waarbinnen we met externe partijen samenwerken en die leidend zijn voor onze doelstellingen:

  • Strategie naar Klimaatneutrale en Circulaire Rijksinfrastructuurprojecten (KCI);

  • Routekaart Schoon en Emissieloos Bouwen (SEB);

  • Deltaplan Biodiversiteitsherstel;

  • CO2-neutraal spoor, visie van de Nederlandse spoorsector voor 2050.  

Mobiliteit

2021 werd door de Europese Commissie uitgeroepen tot het Europese jaar van het spoor. Daarmee wil de commissie het gebruik van de trein als duurzaam en veilig vervoermiddel bevorderen[1] . ProRail heeft in dat kader in 2021 allerlei acties ondernomen om het aandeel van het spoor in de vervoersvraag te doen stijgen.

Zo heeft ProRail samen met Europese collega-infrabeheerders InfraBel (België) en DB Netz (Duitsland) het initiatief genomen voor Eurolink . Eurolink is een platform van experts waarin gewerkt wordt aan een beter internationaal spoornetwerk voor internationale reizigers voor medio 2030. In 2021 is het aantal spoorinfrastructuurmanagers in Europa dat bijdraagt aan dit platform toegenomen. Ook heeft ProRail op diverse plekken het concept van Eurolink gepresenteerd waaronder op Railtech, aan een Europese coalitie van NGO's, aan diverse vervoerders, bij het International Rail Passenger Platform en aan boord van de Connecting Europe Express en de klimaattrein.

In 2021 heeft ProRail ook bijgedragen aan nieuw beleid om het spoor aantrekkelijker te maken. Zo heeft ProRail meegedacht bij een platform van lidstaten van de Europese Unie en inbreng geleverd voor zowel het beleidsplan op het gebied van klimaat van de Europese Unie (Fit-for-55) als voor de nieuwe mobiliteitsstrategie van de Europese Commissie. Ook heeft ProRail het initiatief genomen om een pleidooi op te stellen voor meer aandacht voor de rol van het spoor in het klimaatbeleid van landen. Deze Message to Glasgow is ondertekend door diverse spoorinfrabeheerders, vervoerders en de brancheverenigingen EIM, UIC en CER.

Op nationale schaal is ProRail samen met het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat en NS Stations een pilot gestart om andere deelfietsaanbieders (naast de huidige OV-fiets) te faciliteren door plekken aan te bieden in fietsenstallingen of rondom het station. In deze proef worden diverse soorten deelfietsen aangeboden zoals bakfietsen en elektrische fietsen, maar het merendeel bestaat uit reguliere deelfietsen. Het doel is om meer reizigers te faciliteren in hun reis van en naar het station.

Energie

Op allerlei terreinen zet ProRail zijn streven voort om het energieverbruik te verminderen. De hevige sneeuwval en vrieskou in het eerste kwartaal van 2021 gooide echter roet in het eten. Omdat uit volle macht werd gestookt om wissels en stations warm en ijsvrij te houden, is ons verbruik in 2021 hoger uitgekomen dan in 2020 (eind 1e kwartaal 2022 checken op basis van definitieve verbruikscijfers).

Tegelijk werden de inspanningen om wisselverwarmingen beter onder controle te krijgen verder geïntensiveerd. Dat heeft geleid tot een investeringsprogramma om de aansturing te centraliseren. En tot de eerste verkenningen of die verwarming wel overal echt nodig is. Hier ligt waarschijnlijk een enorm besparingspotentieel.

In het kader van het programma stationsverlichting is het merendeel van de stations (ruim 85%) voorzien van energiezuinige ledverlichting. Daarnaast is besloten om motoren van roltrappen op stations te vervangen door een energiezuinige variant; daardoor zullen roltrappen naar verwachting 11% minder energie verbruiken.

Wat betreft de eigen opwekking zijn er in 2021 opnieuw concrete stappen gezet. Het eerder aangekondigde NEWRAIL project (zonnepanelen op geluidschermen) is verplaatst naar de omgeving van de Drontermeertunnel. De investeringen zijn eind 2021 aanbesteed. En nabij knooppunt Deil is een huurcontract voor gronden (recht van opstal) voorbereid waarop een ontwikkelaar een zonnepark kan gaan realiseren. Daarnaast werden nieuwe zonnepanelen geplaatst op de stations Alkmaar-Noord, Almere Centrum en Delft Campus. Op de laatste locatie is met een dak bestaande uit zonnepanelen een volledig energieneutraal station gerealiseerd. Voor de volgende 5 stations hebben we in 2021 de aanbesteding voor zonnepanelen afgerond: Den Helder, Voorburg, Enschede, Tilburg Reeshof en Barendrecht. Afgezien van Barendrecht verwachten we deze projecten in 2022 op te kunnen leveren.

Vol positieve energie is op 30 september 2021 door verschillende participanten van de Green Businessclub Utrecht het convenant ‘Utrecht Centraal energieneutraal in 2030’ ondertekend. Samen met Jaarbeurs, Movares, Rabobank, RVO en Strukton Worksphere heeft ProRail zich hiermee verplicht om toe te werken naar een energieneutraal stationsgebied in 2030. Het vervolg loopt: het opstellen van een routekaart ‘Energieneutraliteit in 2030’ die de te nemen stappen inzichtelijk maakt.

Voor een toekomstbestendige bouwsector is verduurzaming van mobiele werktuigen en bouwlogistiek essentieel. Daarom is ProRail, samen met het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat en Rijkwaterstaat, gestart met een gezamenlijke aanpak voor de verduurzaming van Weg-, Dijk- en Spoormaterieel (WDSM) en het opstellen van een roadmap die de bouwsector verder op weg helpt naar Schoon en Emissieloos Bouwen (SEB) in 2030. Daarbij werken we nadrukkelijk samen met onze spooraannemers. Een belangrijk onderdeel van de roadmap is de transitie naar zero-emissie materieel. Dit moet leiden tot reductie van CO2, stikstof (NOx) en fijnstof (PM) en uiteindelijk tot Klimaatneutrale & Circulaire infraprojecten (KCI).

Als onderdeel van deze routekaart hebben in 2021 al diverse pilots plaatsgevonden, gericht op emissievrij materieel in projecten. Daarbij zijn mogelijkheden voor duurzaam inkopen op basis van CO2 en MKI getest. Er is ervaring opgedaan met elektrisch bouwmaterieel: wat betekent dit voor de processen op de bouwplaats en de benodigde laadinfrastructuur? Ook zijn onderzoeken gestart voor het verduurzamen van specialistisch spoormaterieel en is onderzoek begonnen naar de mogelijkheden voor de aanleg van laadinfrastructuur rondom het spoor, aangezien ProRail beschikt over eigen (groene) stroomvoorziening.

Materialen

ProRail streeft naar een minimaal beslag op grondstoffen en materialen bij de aanleg van spoor of bouw van stations. Het gaat om slim (her)gebruik van materiaal, stoppen met bepaalde grondstoffen (schaars, toxisch) en stimuleren van het gebruik van duurzamere alternatieven.

Samen met andere netbeheerders zoals Liander en Enexis heeft ProRail onderzocht hoe het gebruik van zuiver koper kan worden verminderd. Onze ambitie is om in 2030 uitsluitend gerecycled koper te gebruiken. We zoeken ook naar mogelijkheden om ons koperverbruik te beperken, bijvoorbeeld door in de bovenleiding alleen koper toe te passen waar dat functioneel echt nodig is.

In 2021 heeft het internationale samenwerkingsverband van spoorbedrijven (UIC) een rapport gepubliceerd waarin de aanpak van de circulaire economie door verschillende collega spoorbeheerders wordt vergeleken. ProRail heeft een belangrijke bijdrage geleverd en laten zien hoe we, door de MKI (Milieukostenindicator) bij aanbestedingen te gebruiken, een mooie stap vooruit zetten. Vanaf 2015 zet ProRail de MKI als gunningscriterium in bij aanbestedingen. Hoe lager de MKI van een meedingende partij, hoe groter de kans op het winnen van de aanbesteding. Dit type projecten is in de loop van de jaren geleidelijk gestegen en heeft in 2021 de grens van 100 gepasseerd. Met het MKI-gunningscriterium worden aannemers en leveranciers die inschrijven met een gunstige MKI-waarde beloond met een gunningsvoordeel en maken daardoor meer kans om een opdracht voor ProRail uit te voeren.
 
Het nationale betonakkoord is in 2021 in een nieuwe fase beland. De gezamenlijke opdrachtgevers hebben de markt gevraagd om innovatieve oplossingen die op korte termijn kunnen worden uitgeprobeerd. ProRail gaat in dit verband experimenteren met basaltwapening.
 
In 2021 hebben we samen met het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat en Rijkswaterstaat uitvoering gegeven aan het eerste bestedingsplan KCI (Klimaatneutrale en circulaire infraprojecten). Dit plan bevat concrete projecten gericht op circulair materiaalgebruik en verlaging van de MKI en CO2-uitstoot. Daarnaast werken we aan roadmaps voor de ProRail transitiepaden Spoor en Kunstwerken. Deze geven aan hoe we onze ambities van 50% MKI-verlaging en 50% minder inzet van primaire grondstoffen in 2030 willen gaan halen. Enkele voorbeelden van succesvolle maatregelen uit het KCI-bestedingsplan 2021:

  • De toepassing van circulaire bestrating (perrontegels) op 6 stations in het kader van het ProRail Perron Programma. Deze tegels bestaan uit secundair materiaal, onder meer afkomstig uit oude perrontegels.

  • Railgebonden gebouwen in Wierden en Waarder worden gerealiseerd met hergebruik van materiaal en diverse circulaire en modulaire elementen.

  • In Eindhoven realiseren we samen met NS een fietsenstalling met toepassing van gebruikte spoormaterialen zoals spoorstaven voor de constructie, treinramen in de gevel en treindeuren voor de toegang.

  • Om de markt verder uit te dagen en meer duurzaamheidswinst te behalen met onze projecten is het MKI-gunningscriterium in 2021 verzwaard door het gunningsvoordeel te verhogen van 10% naar 25%. 

Behalve concrete toepassingen van duurzame materialen heeft ProRail zich in 2021 ook gericht op innovatie en onderzoek naar nieuwe mogelijkheden. Zo blijkt uit metingen en inspecties aan de in 2019 ingerichte proeftuin duurzame dwarsliggers dat de alternatieve dwarsliggerontwerpen vooralsnog prima voldoen. Daarnaast hebben we nieuwe proeftuinen gestart in het kader van de ontwikkeling van CO2-neutrale geluidsschermen en perronkeerwanden. En in Amsterdam is bij een spoorwegonderdoorgang een tussenwand geplaatst die bestaat uit circa 75% gerecycled beton. Het gaat om een pilot van de Gemeente Amsterdam, ProRail en Heijmans. Tot slot onderzoeken we hoe we van bagger uit onze spoorsloten ter plekke bouwmaterialen zoals bakstenen kunnen maken die we meteen weer gebruiken voor bijvoorbeeld de aanleg van kabelgoten.

Natuur

De biodiversiteit in Nederland staat sterk onder druk. ProRail heeft met zijn uitgestrekte areaal aan bermen de ambitie en de mogelijkheid om met duurzaam bermbeheer de biodiversiteit te vergroten. Bij de voorbereiding en uitvoering van projecten kijken we naar de mogelijkheden voor het versterken van de natuurwaarden.

Ander bermbeheer

In 2020 is gestart met de voorbereidingen om het bermbeheer in de onderhoudscontracten die de komende jaren de markt op gaan verder te verduurzamen. In 2021 hebben we flinke stappen gezet. Er is besloten om het groenbeheer apart van het spoorbeheer in de markt te zetten en het beheer uit te laten voeren door gespecialiseerde groenbedrijven. Hoe de biodiversiteit door een ander beheer vergroot kan worden, is een belangrijk aspect.

In 2020 zijn we begonnen met een meerjarige monitoring of het aangepaste bermbeheer in Limburg leidt tot meer biodiversiteit. Afgelopen jaar is het in kaart brengen van de huidige kwaliteit van de spoorbermen afgerond. Hieruit is gebleken dat door het beheer van de afgelopen jaren in veel bermen gras sterk is gaan domineren ten koste van andere kruidachtige planten. De bermen blijken ook minder geschikt voor vlinders en bijen die voor hun voedsel afhankelijk zijn van bloeiende planten en voor andere dieren die van insecten leven. De komende jaren onderzoeken we of het nieuwe beheer zal leiden tot een verhoging van de biodiversiteit.

Landelijke natuurwaardeninventarisatie

In 2021 is gestart met een nieuwe ronde voor het actualiseren van de natuurwaarden van de spoorbermen. Dit jaar zijn de inventarisatieplannen voor de periode tot en met 2025 opgesteld.

Hierbij worden, behalve de beschermde soorten, ook spoortrajecten met bijzondere natuurwaarden of kansen voor de ontwikkeling daarvan in kaart gebracht, zodat we dit mee kunnen nemen in nieuwe groenbeheercontracten.

Monitoring faunapasssage

Om het spoor door het natuurgebied Naardermeer veilig passeerbaar te maken voor dieren, zijn in 2019 diverse faunapassages aangelegd waaronder twee zogenaamde ‘spoorstaaf faunapassages’. Het betreft een nieuw type faunapassage, waarvan het gebruik door dieren en de eventuele consequenties voor de spoorstabiliteit onderzocht moesten worden. De resultaten van de tweejarige monitoring zijn positief. Er zijn in deze periode geen negatieve gevolgen voor het spoor ontstaan en de faunapassages worden gebruikt door amfibieën, reptielen en kleine zoogdieren, en zelfs door de boommarter en de das. Dit type faunapassage biedt een veelbelovend perspectief voor verdere vermindering van de barrièrewerking van het spoor.

Vergroenen nieuwe verkeersleidingspost

Medewerkers van de VL-post Utrecht hebben het heft in handen genomen om het terrein rondom de VL-post te vergroenen en de biodiversiteit te vergroten. Er is een aantal bomen en struiken aangeplant en bloemenzaad uitgestrooid, waarmee het terrein aantrekkelijk is gemaakt voor insecten en vogels. Op het terrein is ook een groot bijenhotel geplaatst. Het hotel is gedoneerd door Circle That, een startup, die deze locatie heeft gekozen vanwege het grote voedselaanbod voor de bijen. Het hotel is gemaakt van een oude krantenstalling, waar vroeger dagblad Metro in lag op stations.

Bloemrijke bijenmengsels op stations

Bij de ingang van een aantal stations zoals Eindhoven Strijp, Bodegraven, Dordrecht Stadspolder en Santpoort-Zuid hebben ProRail en NS langs het spoor een paar duizend vierkante meter grond ingezaaid met bloemrijke mengsels, met als doel om wilde bijen, vlinders en andere insecten te helpen. Gekozen is voor soorten die van nature in deze gebieden voorkomen, zoals Duizendblad, Wilde bertram en Bolderik. Dit is een structurele maatregel: ieder jaar wordt op een aantal stations de biodiversiteit verbeterd in het groenbeheer.

Omgevingswet

Naar verwachting treedt de Omgevingswet in werking op 1 januari 2023. Ook in 2021 heeft een breed samengesteld programmateam gewerkt aan een reeks acties om ervoor te zorgen dat wij voorbereid zijn zodra de wet in werking wordt gesteld.

  • Met Rijkswaterstaat is de website Het Omgevingswetplein ingericht ( https://omgevingswetpleinrijkswaterstaatenprorail.nl/ ). Deze website inspireert de medewerkers van beide organisaties en hun stakeholders om aan de slag te gaan met de uitdagingen van de Omgevingswet.

  • In 2021 is verder gewerkt aan de geografische bestanden voor de inrichting van het Digitale Stelsel Omgevingswet (DSO).

  • Uitvoering is gegeven aan het leertraject voor medewerkers van ProRail, o.a. via tal van algemene en meer specifieke webinars. Binnen de intranet-omgeving is er een apart platform opgericht waar alle opleidingsmogelijkheden over de Omgevingswet centraal ontsloten worden. Daar kan men zich inschrijven voor nieuwe bijeenkomsten, webinars of presentaties terug kijken, een e-learning volgen etc. Het leertraject wordt verder uitgebreid en aangepast aan de hand van de ervaringen.

  • Naast het algemene leertraject is er ook uitvoering gegeven aan het leertraject specifiek voor vergunningverlening; hier staat de Omgevingswet en de verandering voor de vergunningverlening centraal.

  • Er is een handreiking opgezet voor de vraag hoe we als ProRail binnen onze projecten om kunnen gaan met het begrip ‘participatie’, wat een belangrijk element is van de Omgevingswet.

In de omgevingsvergunningen van emplacementen waar gerangeerd en opgesteld wordt met gevaarlijke stoffen worden door de betrokken bevoegd gezagen blusvoorzieningen voorgeschreven vanwege het risico dat met die vervoersactiviteiten gepaard gaat. Deze eisen kunnen per bevoegd gezag en per emplacement in zwaarte en uitvoering verschillen. Het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat werkt aan het uniformeren van de regelgeving ten aanzien van emplacementen, met name op het gebied van het risico van gevaarlijke stoffen en proportionele voorzieningen ter bestrijding van eventuele incidenten.  

Naast de zaken die wij zelf binnen ProRail voorbereiden, voeren we diverse acties uit met andere stakeholders en relaties. Met name met Rijkswaterstaat wordt intensief samengewerkt, omdat de Omgevingswet tal van vergelijkbare processen en activiteiten van beide organisaties raakt. Dit is mede onderdeel van de afspraken uit de bestuurlijke alliantie tussen ProRail en Rijkswaterstaat.

Daarnaast hebben er in 2021 diverse overleggen plaatsgevonden met o.a. vertegenwoordigers van gemeenten, en met ingenieursbureaus.

  • Net als eerdere jaren zijn er met enkele ingenieursbureaus en RWS speciale verdiepingssessies opgezet om in klein gezelschap kennis te delen en specifieke aandachtspunten te benoemen. In 2021 waren er twee bijeenkomsten: Integrale Samenhangende Besluitvorming en De betekenis van de Omgevingswet voor de grote opgaven van nu. Met deze sessies kunnen we met elkaar de wet en zijn uitdagingen voor de praktijk beter doorgronden. De verslagen hiervan zijn breed gedeeld onder alle deelnemende partijen en ontsloten via het Omgevingswetplein.

  • ProRail heeft structurele afstemming met de andere rijkspartijen over alles rond implementatie van de Omgevingswet.

  • Met de NS is structurele afstemming geregeld om een breder beeld te krijgen van de impact van de Omgevingswet op hen en op andere vervoerders. We zijn van plan om in 2022 over dit thema voor de sector een kennis-sessie te organiseren.

Stikstofproblematiek

De stikstofproblematiek heeft in het afgelopen jaar een beperkte impact gehad op de voortgang van spoorprojecten. De meeste treinen rijden elektrisch en stoten geen stikstof uit. Voor spoorprojecten die leiden tot een toename van stikstofdepositie worden de ecologische effecten in kaart gebracht en onderzocht of er maatregelen genomen kunnen worden ten behoeve van de natuur of ter vermindering van de uitstoot van stikstof.

De spoorprojecten konden grotendeels volgens planning worden uitgevoerd, omdat er vaak sprake is van een zeer geringe en slechts tijdelijke stikstofuitstoot in de aanlegfase. Voor stikstofdepositie in de aanlegfase geldt daarnaast een wettelijke vrijstelling sinds 1 juli 2021. In samenwerking met het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat onderzoekt ProRail hoe de stikstofdepositie bij de inzet van mobiele werktuigen verder kan worden verminderd. Dit is onderdeel van Schoon en Emissieloos Bouwen (SEB).

  • 1 https://www.europarl.europa.eu/news/nl/headlines/eu-affairs/20210107STO95106/2021-europees-jaar-van-de-spoorwegen