Duurzaam spoor

Strategie

In Nederland verwachten we verdere groei in alle vervoersmodaliteiten: weg, water, trein en luchtvaart. Het is aan ons om ervoor te zorgen dat het vervoer per spoor daarin een zo groot mogelijk aandeel heeft. Voor de bereikbaarheid van Nederland en voor het klimaat.

Door meer mensen in staat te stellen voor de trein te kiezen, levert ProRail een grote bijdrage aan een duurzame samenleving, als het spoor zelf ook echt duurzaam is. ProRails ambitie Verduurzaamt richt zich daarom op vier onderwerpen:

  1. Mobiliteit: Met meer (inter)nationale treinen in plaats van de (vracht)auto en het vliegtuig leveren we een bijdrage aan de klimaatdoelen van Parijs.

  2. Energie: Een duurzaam spoor wekt zijn eigen stroom op, op daken of op onze grond. Ook door minder te verbruiken, dragen we hieraan bij.

  3. Materialen: Een circulair spoor behoudt schaarse grondstoffen voor toekomstig gebruik en vervuilende materialen worden vervangen.

  4. Natuur: onze grond als verbindende schakel voor natuurgebieden en als broedplaats en veilige plek voor nieuwe natuur.

Om richting te bepalen en de voortgang te volgen, werkt ProRail met de Routekaart Verduurzaamt die in 2019 is ontwikkeld. De Routekaart bestaat uit een toekomstbeeld 2040, een kansenkaart met voorstellen voor verbeteringen, en een lijst met acties die we komend jaar gaan uitvoeren.

Samenwerking met onze stakeholders is belangrijk voor een duurzame samenleving. We zoeken aansluiting bij elkaars doelen en ambities en ontwikkelen een gezamenlijke aanpak. In 2019 is met het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat de strategie voor een klimaatneutrale en circulaire infrastructuur opgesteld.

Mobiliteit

De trein is een van de meest duurzame vormen van gemotoriseerd transport. Ook is de trein het best beschikbare klimaatvriendelijke alternatief voor Europese vluchten. Door de groei van reizigers- en goederenvervoer per spoor mogelijk te maken kunnen we een bijdrage leveren aan de beperking van de CO2-uitstoot. Onder invloed van het klimaatbeleid zal de vraag verschuiven van luchtvaart naar spoorvervoer.

Wij maakten op diverse manieren werk van onze visie. ProRail was met het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat partner van Sail to the COP, een initiatief van vier jonge veranderaars om aandacht te vragen voor een klimaatbestendige toekomst van transport. Zo’n dertig jongeren uit verschillende landen gingen in oktober met een zeilboot op weg naar de Klimaattop in Chili. Zij bogen zich tijdens de reis over de kansen om mobiliteit te verduurzamen, wetende dat de trein het klimaatvriendelijke alternatief is voor continentaal vliegen. Toen bekend werd dat de COP niet in Chili maar in Madrid zou plaatsvinden, zijn deze ideeën ingebracht door plaatsvervangers van de Sail to the COP deelnemers, en werd het initiatief omgedoopt in Rail to the COP.

Ook bij Pakhuis De Zwijger, op Springtij en aan boord van de eerste Jazz Night Express hebben we bepleit dat de trein een centraal onderdeel van klimaatbeleid moet vormen.

Ook zijn er samenwerkingen voor méér internationale treinen. In AirRail zoeken we met luchtvaartpartners naar manieren om mensen uit het vliegtuig en in de trein te laten stappen. We dragen actief bij aan onderzoeken van het KIM, Rebel, Natuur & Milieu en afstudeerders. In het Toekomstbeeld OV 2040 dat we samen met het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat opstellen, vormt de internationale trein een belangrijke bouwsteen.

Vorig jaar heeft ProRail de eerste koeltrein mogelijk gemaakt, waarbij groenten en fruit vers van Spanje naar Nederland worden vervoerd. En we spannen ons in voor de terugkeer van de nachttrein naar Nederland. Richting pers en politiek heeft ProRail de oproep gedaan om per trein naar het Eurovisie Songfestival in Rotterdam te reizen.

Energie

Ons energieverbruik ontwikkelt zich gunstig. De daling over 2018 lijkt zich op basis van de nu bekende gegevens verder te hebben doorgezet in 2019. Dit hebben we bereikt met verlichtingsmaatregelen op stations, de ombouw van InfoPlus-borden, het opruimen van oude omroepinstallaties en het saneren van wissels. Door de gerealiseerde besparingen is onze energie-efficiency naar verwachting met circa 3% verbeterd. Daarmee overtreffen we waarschijnlijk de jaarlijkse 2%-doelstelling uit de Meerjarenafspraak energie-efficiency (MJA3).

Naast besparen wekken we steeds meer energie op. In 2019 hebben we onze plannen voor grootschalige energieopwekking verder uitgewerkt en we zijn met twee programma’s begonnen: ‘Opwekking op stationsdaken’ en ‘Opwekking op overige assets’ (geluidschermen, zonneparken, fietsenstallingen). Deze beide programma’s moeten ertoe leiden dat ProRail in 2030 energieneutraal is voor het eigen elektriciteitsverbruik. Na Utrecht, Rotterdam en Eindhoven heeft Zwolle als vierde grote station sinds 2019 zonnepanelen op de perronkappen liggen. De opgewekte energie wordt gebruikt voor de verlichting, liften en roltrappen op het station. In Blerick hebben we lichtmasten geplaatst die via een zonnepaneel worden gevoed. Met behulp van slimme technologie wordt de verlichting ’s nachts automatisch gedimd, waardoor we ook de lichtvervuiling verminderen. Als deze pilot slaagt gaan we deze masten ook op andere stations plaatsen.

We maken steeds minder gebruik van fossiele brandstoffen. Sinds 2017 gaan we voor het verwarmen van stations, kantoorgebouwen en wissels geleidelijk over op groen gas van Essent. Inmiddels is 75% van ons gasverbruik duurzaam geproduceerd.

Waar het kan stappen we van het gebruik van gas af. We hebben in Zwolle tijdens de grootschalige spoor- en wisselvernieuwing op het emplacement alle wisselverwarming van gas naar elektrisch omgebouwd. Ook verbruikt ProRail sinds 2019 geen gas meer op station Gouda; de perrons zijn afgekoppeld en de kiosken worden voorzien van warmtepompen. Het stationsgebouw wordt eind 2020/begin 2021 afgekoppeld van het gas. Het nieuwe station Driebergen-Zeist is niet meer op het gasnet maar op het elektranet aangesloten. Het gebruik van benzine en diesel brengen we terug door onze leaseauto’s te verduurzamen. Op 2 september heeft ProRail een overeenkomst met drie nieuwe leasemaatschappijen gesloten. De eerste 22 bestellingen onder het nieuwe beleid op het wagenpark “elektrisch tenzij” zijn geplaatst en de auto’s zijn begin 2020 geleverd.

Actueel en betrouwbaar inzicht in ons energieverbruik vinden wij van groot belang. Dit inzicht maakt het mogelijk om actief te sturen op het terugdringen van ons energieverbruik. In 2019 hebben we bijna 700 elektrameters vervangen door slimme meters. Daarnaast zijn we gestart met een programma om aansluitingen op stations te voorzien van tussenmeters om de administratieve splitsing, via verdeelsleutels, zoveel mogelijk te vervangen door gemeten verbruiken. En Zwolle is het eerste station waar we het energieverbruik van roltrappen en liften met sensoren realtime meten. 

Ook is het merendeel van onze zonnestroominstallaties voorzien van BPM’s (bruto productiemeters) waarmee we de opgewekte energie op afstand kunnen uitlezen.

Bovenstaande ontwikkelingen hebben een positief gevolg voor de emissies afkomstig van wisselverwarming, verwarming gebouwen en elektriciteitsgebruik door ProRail. Echter, het energiegebruik van computerservers die extern geplaatst zijn is toegenomen, waardoor de totale emissie uitkomt op ongeveer 12 kiloton. Dit is hoger dan in de emissie-inventaris is gerapporteerd, hetgeen veroorzaakt is, doordat de externe servers meer grijze stroom hebben gebruikt dan in beeld was. ProRail verwacht dat over 2019 het emissie doel van 11 kiloton wordt gehaald. Indien nodig zullen we aanvullende maatregelen nemen om te waarborgen dat in ieder geval het doel van 10 kiloton CO2-emissie in 2020 wordt bereikt.

Materialen

Bij onze CO2-doelen hoort ook een minimaal beslag op grondstoffen. Bijvoorbeeld bij de aanleg van spoor of bouw van stations. Het gaat om slim (her)gebruik van materiaal en stoppen met bepaalde grondstoffen of vervangen door duurzamere alternatieven. Enkele successen uit 2019:

  • Bij perronwerkzaamheden in Bunde hebben we duurzame perrontegels en keerwanden gebruikt. De tegels bestaan grotendeels uit gerecycled materiaal, afkomstig van de oude perrontegels van station Anna Paulowna. De keerwanden bestaan eveneens uit gerecycled beton waar alleen cement aan is toegevoegd.

  • ProRail heeft een contract gesloten voor de levering van aftellers die volledig circulair worden geproduceerd. De aftellers komen op perrons die vlak voor een overweg liggen en moeten de conducteur helpen de vertrekprocedure te verkorten zodat de overweg zo kort mogelijk dicht ligt. Er komen enkele honderden circulair geproduceerde aftellers op perrons door heel Nederland.

  • Er zijn steeds meer kansen voor hergebruik van spoorstaven, dwarsliggers, wissels en (recycle)ballast. Zo hebben we in 2019 de mogelijkheden voor het (duurzaam) gebruik van oude spoorwegballast verruimd. Bij de voorbereidingen voor de aanleg van het nieuwe opstelterrein De Vork bij Haren bleek dat we veel materiaal beschikbaar hebben dat voor hergebruik in aanmerking komt. Voor de geplande grootschalige spoorvernieuwing in Zeeland in 2020-2021 in een gebied met relatief weinig treinverkeer hebben we gekeken naar differentiatie in het bouwen van sporen en wissels. De uitdaging is om zoveel mogelijk materiaal te handhaven en waar vervanging nodig is maximaal hergebruik toe te passen.

  • Behalve ‘re-use’ benutten we ook kansen voor ‘reduce’. Mooi voorbeeld is het saneren van wissels en sporen waar deze niet meer nodig zijn. Zo hebben we tijdens omvangrijke werkzaamheden rond station Naarden-Bussum 16 wissels en drie van de vijf sporen verwijderd.

  • Tussen Zwolle en Heino hebben we een proeftuin ingericht met vier soorten alternatieve dwarsliggers die duurzamer zijn dan de veelgebruikte betonnen dwarsligger. Door de andere materiaalsamenstelling van de dwarsliggers verwachten we een lagere milieubelasting en mogelijk ook minder geluids- en trillingshinder. De proef duurt twee jaar.

  • In 2019 zijn nieuwe voorschriften voor signalerende kleding van kracht geworden. Daardoor kunnen veel oude (gele) hesjes en jassen niet meer gebruikt worden bij werkzaamheden in de omgeving van het spoor. ProRail heeft de afgedankte kleding ingezameld om er bruikbare producten van te laten maken, bijvoorbeeld relatiegeschenken. Daarvoor werken we samen met VerdraaidGoed.

  • Circulair inkopen was een belangrijk onderwerp bij de aanschaf van de nieuwe smartphones ter vervanging van de oude telefoons van alle ProRailers. Samen met leverancier Centralpoint zijn de oude telefoons veilig en duurzaam afgevoerd. De opbrengst van de oude telefoons is door Centralpoint verdubbeld en geschonken aan de organisatoren van de Spoorwensdagen. Dat is een jaarlijks terugkerend evenement van NS en ProRail om spoorwensen van jong tot oud in vervulling te laten gaan.

  • Samen met NS en Bureau Spoorbouwmeester hebben we bedrijven, leveranciers, ontwerpers en studenten uitgedaagd om mee te ontwerpen aan het circulaire station van de toekomst. Tijdens de Dutch Design Week in oktober organiseerden we voor deze partijen een workshop 'Circulaire Stations'.

De effecten van bovenstaande ontwikkelingen zijn niet eenduidig te vertalen naar vermeden CO2-emissies. Voor de spoorvernieuwingen lukt dat steeds beter omdat we bij de aanbesteding gebruik maken van gunningscriteria om duurzame inschrijvingen te belonen. Daarvoor gebruiken we DuboCalc (Duurzaam Bouwen Calculator), een instrument om de milieu-impact van bouwprojecten te kwantificeren. Op basis van DuboCalc-berekeningen van in 2019 afgesloten vernieuwingsprojecten hebben we ingeschat dat de vermeden CO2-emissie door duurzaam materiaalgebruik ca. 4,5 kiloton bedraagt. Hierin zijn de positieve effecten van gesaneerde wissels nog niet meegenomen.

Natuur

ProRail heeft circa 5.000 ha berm in beheer. We willen de natuurwaarden in onze bermen behouden en waar mogelijk versterken. Dit doen we in samenspraak met de omgeving. In 2019 heeft een aantal positieve ontwikkelingen plaatsgevonden.

Op 1 april 2016 ondertekende ProRail samen met 22 andere partijen de Green Deal Infranatuur en committeerden we ons aan de gemeenschappelijke doelstelling: het vanzelfsprekend verankeren van biodiversiteit in alle fasen van ons (infrastructurele) werk. De resultaten van 3 jaar Green Deal zijn op 7 maart 2019 gepresenteerd tijdens het symposium ‘De dag van de infranatuur’. Omdat de doelstelling na drie jaar nog niet is bereikt, hebben we ons opnieuw gecommitteerd om door te gaan met het verwezenlijken van deze doelstelling. Ook is ProRail als partner toegetreden tot het Deltaplan Biodiversiteitsherstel.

In 2019 is goede voortgang geboekt met het in kaart brengen van de natuurwaarden in onze bermen. Inmiddels is circa 75 % van de bermen geïnventariseerd. Volgend jaar komt het laatste deel aan bod en worden voorbereidingen getroffen voor een nieuwe inventarisatiecyclus.

In 2019 is, na Limburg, het tweede onderhoudscontract Zee-Zevenaar aanbesteed dat duurzame bermbeheerspecificaties bevat. We beogen daarmee de (her-)ontwikkeling van de biodiversiteit in onze bermen te stimuleren. Om de voortgang goed bespreekbaar en bestuurbaar te maken is hieraan, binnen de PGO-systematiek, een beeldkwaliteitscatalogus gekoppeld. We werken ook aan een monitoringsysteem voor deze trajecten.

Op 5 april 2019 heeft ProRail een samenwerkingsovereenkomst ondertekend met de Provincie Noord-Holland en een aantal terreinbeheerders voor een meerjarige monitoring van de drie natuurbruggen in Zuid-Kennemerland: Duinpoort, Zeepoort en Zandpoort. De eerste fase start in 2020 en loopt tot 2024. Deze gezamenlijke aanpak biedt meer inzicht in de bijdrage van de ecoducten aan de instandhouding van de natuur.

Onder het spoor in het Naardermeer zijn negen faunapassages aangelegd. Jarenlang vormde het spoor een grote barrière in dit natuurgebied. Door de aanleg van de faunapassages kunnen soorten als otters en amfibieën weer veilig het spoor passeren en zijn het noordelijke en zuidelijke deel van het Naardermeer weer met elkaar verbonden. Nieuw is de aanleg van de kleinste faunapassage, de Spoorstaaf Fauna Passage. Deze passage bestaat uit een koker tussen twee stalen dwarsliggers waardoor kleine dieren het spoor onderlangs kunnen kruisen. In de periode 2020-2021 gaan de provincie Noord-Holland, Movares en ProRail het gebruik van deze passage monitoren.

Met de start en afronding van de aanbesteding van de laatste vier PGO-gebieden in oktober 2019, hebben we nu in 6 contractgebieden verplichtingen voor de bestrijding van vier zogeheten Invasieve Exoten opgenomen: de Aziatische duizendknopen, de reuzenbereklauw, de Amerikaanse vogelkers en de reuzenspringbalsemien. Het gedrag van deze soorten brengt de inheemse flora in de spoorberm in de verdrukking en bedreigt de biodiversiteit.

Meest opvallend van de groene assets in de spooromgeving zijn de bomen. Ze vormen een risico voor onze spooractiviteiten maar vervullen ook belangrijke natuurwaarden voor het spoor en de spooromgeving. In 2019 hebben we met de webapplicatie Bomen in Beeld de eerste versie van een geautomatiseerde, digitale registratie van onze boom-assets gepresenteerd. Hiermee kunnen we de risico’s en de waarden van bomen met elkaar in verband brengen en duurzamere beheerafwegingen maken.

Mijn Verslag (1)